Wieczorowa Szkoła Inżynierska

POLITECHNIKA LUBELSKA 1953-2003
Zarys Historii Uczelni - Wieczorowa Szkoła Inżynierska

Edward Śpiewla

Tradycje kształcenia technicznego w naszym regionie południowo-wschodnim sięgają lat 60-tych XIX stulecia, kiedy to powstał Instytut Politechniczny w Puławach. Instytut Puławski istniał zaledwie kilka miesięcy i został zdecydowanie zlikwidowany po wybuchu Powstania Styczniowego. Wydarzeniem o epizodycznym charakterze było także uruchomienie studiów przez Politechnikę Warszawską w Lublinie (9.01.1945 roku), po jego wyzwoleniu. Zajęcia zorganizowano na dwóch Wydziałach – Mechanicznym i Elektrycznym w budynkach szkolnych przy ul. 22 Lipca 10 oraz przy Alejach Racławickich 7. Zrealizowano dwa semestry studiów ( bez przerwy wakacyjnej w okresie od 09.01.1945 do 30.09.1945 roku) ze studentami, którzy rozpoczęli studia przed wojną w Politechnikach: Warszawskiej, Gdańskiej i Lwowskiej i nie ukończyli ich w systemie tajnego nauczania podczas okupacji.

Następny rok akademicki 1945/46 Politechnika Warszawska inaugurowała w październiku już w wyzwolonej Warszawie, w Lublinie zaś pozostała grupa inżynierów mechaników i elektryków, specjalistów z lubelskich zakładów przemysłowych, którzy byli zatrudnieni przez tę Uczelnię jako wykładowcy. To oni – już w roku 1945 – dostrzegli potrzebę zorganizowania w regionie wyższej szkoły technicznej, rozpoczęli określone prace rozpoznawcze i planistyczne a od roku 1950, jako członkowie Lubelskiego Oddziału Naczelnej Organizacji Technicznej, podjęli bardzo intensywne działania zmierzające do powołania Wieczorowej Szkoły Inżynierskiej w Lublinie. W tym czasie, w całym kraju rodziły się takie inicjatywy, tworzono również niepaństwowe szkoły inżynierskie – NOT.

Specyfiką Lubelszczyzny było to, iż w tym zrujnowanym przez wojnę, jak cały kraj - regionie, nie było niemal żadnych tradycji przemysłowych. W drugiej połowie XIX wieku i na przełomie wieków XIX i XX rozwijał się tutaj głównie drobny przemysł rolno-spożywczy, tj. młynarstwo, gorzelnictwo, browarnictwo, przemysł drzewny i później – cukrownictwo, przemysł garbarski, tytoniowy oraz w niewielkim zakresie produkcja maszyn i narzędzi rolniczych i produkcja wag. Ten najbardziej chyba zaniedbany rejon rolniczy w Polsce dostrzegł pewną szansę w uprzemysłowieniu w okresie międzywojennym, nie zdołał jej jednakże zdyskontować znaczniejszymi osiągnięciami i Lubelszczyzna w całym tym okresie była zaliczana do tzw. Polski B, co oznaczało tereny zacofane, zarówno gospodarczo, jak i kulturalnie.

Bezpośrednio po wyzwoleniu Lublin stał się tymczasową stolicą Polski (1.08.1944 – 1.02.1945 r.) i tutaj rodziły się pierwsze koncepcje i decyzje dotyczące przywrócenia działalności przemysłowej. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych podjęto budowę całego szeregu dużych zakładów przemysłowych: Fabryki Samochodów Ciężarowych, Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego w Świdniku, Fabryki Maszyn Rolniczych, Zakładów Wytwórczych Sprzętu Instalacyjnego w Poniatowej, Kraśnickiej Fabryki Wyrobów Metalowych i wielu innych fabryk i przedsiębiorstw. W porównaniu z innymi regionami kraju na Lubelszczyźnie pojawił się więc szczególnie dotkliwy niedobór kadr technicznych, inżynierskich.

W związku z zaistniałą sytuacją, ówczesny przewodniczący Lubelskiego Oddziału Naczelnej Organizacji Technicznej Stanisław Podkowa, w trakcie zgromadzenia wyborczego w dniu 19.03.1950 r. wraz z M. Kwietniem, B. Wilczewskim i innymi powołał Komitet Organizacyjny, którego celem było utworzenie w Lublinie Wieczorowej Szkoły Inżynierskiej. W dniu 7.04.1950 r. S. Podkowa i J. Rogowski – jako przewodniczący i sekretarz Zarządu Okręgu NOT, wystąpili do Rady Głównej NOT z wnioskiem o uruchomienie – już od lata tegoż roku – kształcenia w systemie wieczorowym. Odpowiednie działania przygotowawcze podjął także Komitet Organizacyjny z przewodniczącym Mieczysławem Krzywickim oraz sekretarzem Włodzimierzem Ginko. Komitet wspólnie z Biurem Regionalnym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w Lublinie w dniu 4.05.1950 r. przedłożył Radzie Głównej NOT obszerne uzasadnienie merytoryczne i ekonomiczne konieczności powołania w Lublinie uczelni technicznej. Z inicjatywy Zarządu Okręgu NOT i Komitetu Wojewódzkiego PZPR 26.08.1950 r. zwołano nadzwyczajne posiedzenie z udziałem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie. Celem tego zgromadzenia było wspólne wystąpienie do władz centralnych o zgodę na utworzenie WSInż. W tym samym dniu WRN podjęło uchwałę o pełnym poparciu dla starań NOT oraz zapewnieniu szkole odpowiednich pomieszczeń dla rozpoczęcia działalności. Tymczasową siedzibą uczelni miał być budynek zlokalizowany przy ulicy Długosza 2 i wykorzystywany wspólnie z Państwową Szkołą Budowlaną.

Na decyzję władz centralnych, powołującą WSInż. trzeba było jednakże czekać bardzo długo. W 1952 roku Minister Szkolnictwa Wyższego powierzył S. Podkowie funkcję "organizatora" Wieczorowej Szkoły Inżynierskiej. S. Podkowa wraz z całą grupą inżynierów (Mieczysławem Krzywickim, Brunonem Wilczewskim, Leonidem Kacejko, Włodzimierzem Ginko, Włodzimierzem Marciniakiem, Stefanem Ziemnickim, Mieczysławem Kadłubskim, Włodzimierzem Fąfrowiczem, Pawłem Skrzetuskim, Jakubem Batem, Marianem Wójcikiem i innymi) wzmógł wysiłki i podjął wszelkie możliwe starania na rzecz stworzenia warunków dla powołania WSInż. Po wielu monitach i memoriałach wysiłki te okazały się w końcu owocne i Rada Ministrów swoją Uchwałą nr 341 z dnia 13 maja 1953 roku powołała Wieczorową Szkołę Inżynierską w Lublinie.

Minister Szkolnictwa Wyższego oficjalnie powołał S. Podkowę na "organizatora WSInż." i jednocześnie dziekana Wydziału Mechanicznego – jedynego wówczas wydziału w Uczelni. Rektorem Uczelni został mianowany prof. dr hab. Stanisław Ziemecki, Kierownik Katedry Fizyki Doświadczalnej UMCS w Lublinie, wybitny przyrodnik, niekwestionowany autorytet naukowy i moralny.

W dniu 24.08.1953 r. odbył się pierwszy egzamin wstępny na WSInż., zaś 1 listopada - pierwsza inauguracja roku akademickiego, w trakcie której dla 107 studentów, rozpoczynających naukę w WSInż. – rektor prof. S. Ziemecki wygłosił wykład inauguracyjny nt. "Rewolucja w Epoce Odrodzenia". Inauguracja ta odbyła się w budynku fizyki Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej przy ul. Nowotki (obecnie Plac Marii Curie-Skłodowskiej) i stanowiła historyczny efekt 8-letnich starań o utworzenie w Lublinie uczelni technicznej, obok już istniejących.: Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej, Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Akademii Medycznej.

Głównym celem powołanej Uczelni było kształcenie kadr technicznych. W założeniach organizacyjnych planowano powołanie czterech wydziałów: inżynierii lądowej i wodnej (przygotowującego specjalistów: budowlano – konstrukcyjnych, kolejowych, drogowych oraz budownictwa i planowania osiedli wiejskich), mechanicznego (przygotowującego w zakresie obróbki mechanicznej, techniki cieplnej oraz techniki kolejowo - ruchowej), elektrycznego (przygotowującego specjalistów: instalatorów, sieciowców oraz inżynierów telefonii i telegrafii) i chemicznego (kształcącego w zakresie: cukrownictwa i przemysłu spożywczego). Nowo powstała jednowydziałowa uczelnia nie miała żadnej bazy materialnej i ani jednego metra kwadratowego własnych pomieszczeń – posiadała natomiast władze akademickie i administracyjne, 107 studentów, kilku wykładowców i odpowiednie pieczęcie urzędowe.

Dzięki różnorodnym staraniom rektora S. Ziemeckiego i dziekana S. Podkowy uzyskano: 2 pokoje w Technikum Budowlanym z przeznaczeniem na rektorat, salę wykładową w Zasadniczej Szkole Metalowej, salę w Technikum Chemicznym (tę decyzję Minister Przemysłu Chemicznego obwarował żądaniem, aby w zamian S. Podkowa przyjął wykłady w Technikum) oraz możliwość korzystania z pracowni studenckich przeznaczonych dla studentów Sekcji Fizyki UMCS.

Dnia 19.01.1956 r. zmarł prof. Stanisław Ziemecki. Funkcję rektora Uczelni na okres 17 lat objął mgr inż. Stanisław Podkowa. W roku 1958 Prezydium WRN w Lublinie, po decyzji Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego o wstrzymaniu naboru studentów na I rok studiów ze względu na nieodpowiednie warunki lokalowe, przydzieliło wreszcie dla WSInż. zabytkowy pałac Sobieskich przy ulicy J. Dąbrowskiego 13 (obecnie ul. Bernardyńskiej 13), zajmowany dotąd przez Dyrekcję Okręgową Kolei Państwowych. Adaptacja i wyposażenie budynku trwały bez mała trzy lata, ale 10-ta inauguracja roku akademickiego w WSInż. odbyła się już we własnej siedzibie (1.12.1962 r.). Koszty adaptacji tego gmachu oraz wyposażenia większości laboratoriów poniosły głównie największe zakłady przemysłowe Lubelszczyzny.

Pałac Sobieskich przy ul. Bernardyńskiej 13. Pierwszy obiekt WSInż.

Wykład inauguracyjny "O analogii i abstrakcji w matematyce" wygłosił prof. Adam Bielecki, a rektor S. Podkowa w swoim wystąpieniu z ogromną satysfakcją ogłosił: "Po dziesięciu latach tułaczki i korzystania z gościnności różnych szkół lubelskich Uczelnia znalazła się nareszcie we własnym gmachu. Nikt już dzisiaj nie stawia pod znakiem zapytania istnienia naszej Uczelni". I rzeczywiście, Uczelnia zaczęła krzepnąć, uzyskiwać coraz znaczniejsze dotacje i pomoc WRN oraz największych zakładów przemysłowych Lubelszczyzny, zarówno w formie przekazywanych środków na zakup aparatury, jak też maszyn i urządzeń dla tworzonych laboratoriów.

Przejawem umacniania się Uczelni było także powstanie Towarzystwa Przyjaciół WSInż. (2.02.1961 r.) oraz powołanie Komitetu Międzyuczelnianego ds. Współpracy z WSInż. (1962 r.), w skład którego weszli przedstawiciele UMCS, Politechniki Warszawskiej i WSR w Lublinie.

Rektor Stanisław Podkowa przyjmuje Sztandar WSInż. ufundowany przez Towarzystwo Przyjaciół WSInż.
- wręcza przewodniczący Mieczysław Martyn

Przewodniczącym Komitetu został prof. UMCS Andrzej Waksmundzki, wielce zasłużony i zawsze życzliwy dla naszej Uczelni. Pierwszym prezesem Towarzystwa Przyjaciół WSInż. został Mieczysław Martyn (ówczesny I Sekretarz KM PZPR, później prezydent miasta), wiceprezesami: Zdzisław Różycki i Marian Kwiecień.

W tym czasie władze wojewódzkie przyznały 2 ha terenu przy ulicy Nadbystrzyckiej na lokalizację budynków przyszłej "dziennej uczelni technicznej". Przyznano też środki na wykonanie dokumentacji budowy miasteczka akademickiego przy ulicy Nadbystrzyckiej. Wszystkie te działania, z dużymi oporami, zmierzały jednakże do przekształcenia WSInż. w przyszłości w liczący się ośrodek kształcenia kadr technicznych, w centrum kształcenia i doskonalenia inżynierów całej południowo-wschodniej Polski. Zdano sobie sprawę, że istnienie i rozwój Szkoły jest niezmiernie ważny dla miasta i województwa i doraźne rozwiązania, np. spraw lokalowych, nie uchronią przed zagrożeniem, w jakim znalazła się Uczelnia w roku 1958.

W 1957 r. Uczelnię opuścił pierwszy rocznik absolwentów (8 osób spośród 14 zdających), w 1958 kolejny, drugi (35 osób spośród 41 zdających) itd. Do roku 1963 Szkoła przygotowała 199 absolwentów – inżynierów, spośród których 65 zatrudniała FSC, 67 – WSK Świdnik, 10 – Lubelska Fabryka Wag, 10 - Lubelska Fabryka Maszyn Rolniczych itd. Godnym podkreślenia jest fakt, że to absolwenci Uczelni - będąc jej naturalnymi ambasadorami w przemyśle i gospodarce - przełamali niedowierzanie i ostrożność wobec jej możliwości i to oni zjednali dla niej przychylność największych zakładów przemysłowych regionu i całej społeczności Lubelszczyzny. W FSC utworzono 3 laboratoria studenckie, ponadto z Fabryki przekazano Uczelni nieodpłatnie wiele maszyn i urządzeń (tokarki, szlifierki, wiertarki, frezarki, ostrzałki itp.). Kraśnicka Fabryka Wyrobów Metalowych przekazała 2 tokarki, szlifierkę i inny drobny sprzęt, WSK Świdnik – strugarkę, szlifierkę i automat tokarski. Sporo urządzeń i narzędzi Uczelnia otrzymała także od Miejskiego Przedsiębiorstwa Remontowo-Budowlanego, Elektromontażu oraz Dyrekcji Okręgowej PKP w Lublinie. Władze miasta i województwa w planach rozwojowych zaczęły uwzględniać istnienie i perspektywy rozwoju – także uczelni technicznej – WSInż. Lokalna prasa i radio dostrzegły problemy z jakimi boryka się "najmłodsza uczelnia Lublina" i zaczęły publikować poważne analizy, wypowiedzi i informacje; dotąd ograniczano się raczej do bardzo krótkich, lapidarnych notek, dotyczących np. faktu "iż w WSInż. podjęła studia pierwsza kobieta, pracownica fabryki cukierków "Pszczółka" – Pani Kazimiera Strąk" (Sztandar Ludu z 22.12.1954 r.).

Pierwsze stanowiska laboratoryjne - objaśnia rektor S. Podkowa (drugi od prawej),
honorowy gość - I sekr. KW PZPR w Lublinie Władysław Kozdra (czwarty od prawej)

Krąg osób zainteresowanych rozwojem Uczelni szybko się powiększał, rodziło się wiele inicjatyw wspomagających ten rozwój. Jedną z nich była konferencja zorganizowana 20.09.1962 r., która w całości poświęcona została perspektywom i możliwościom rozwoju wyższej szkoły technicznej w Lublinie. Wzięli w niej udział: Władysław Kozdra (I Sekretarz KW PZPR), Jerzy Bukowski (rektor Politechniki Warszawskiej), Grzegorz Seidler (Rektor UMCS), Włodzimierz Żuk (prorektor UMCS), Andrzej Waksmundzki (przewodniczący komitetu Międzyuczelnianego ds. Współpracy z WSInż.), Mieczysław Martyn (Prezes Towarzystwa Przyjaciół WSInż.), Janusz Haman (przedstawiciel WSR) oraz przedstawiciele wszystkich większych zakładów Lubelszczyzny. Wyniki obrad i dyskusji stanowiły ważny element tworzonych planów rozwojowych uczelni na najbliższe lata.

Obok bazy lokalowej i technicznej, główną barierą rozwoju Uczelni był niedobór kadry naukowej. Utrzymywanie dobrego poziomu studiów zapewniała grupa pracowników UMCS, WSR i Politechniki Warszawskiej. Egzaminy dyplomowe przyjmowała przez pierwsze lata komisja złożona niemal wyłącznie z profesorów spoza Lublina (Władysław Gwiazdowski, Janusz Tymowski, Ludwik Uzarowicz – profesorowie Politechniki Warszawskiej). Zaczęto więc zachęcać wybitnych pracowników przemysłu do podejmowania pracy w WSInż. i pod koniec pierwszej dekady funkcjonowania uczelni, tj. do 1963 roku na stałe zatrudnionych było już 40 wykładowców i około 20 pracowników pomocniczych (sześciu pracowników posiadało stopień doktora nauk). Z tej grupy większość związała się z Uczelnią na cały okres swojej pracy zawodowej, niektórzy pracują do chwili obecnej. Wspomnijmy przynajmniej niektórych: Stanisław Podkowa (od 16.05.1953 r.- budowa maszyn, mechanika), Adam Bielecki (od 1.09.1953 r. – matematyka), Stanisław Dobrzycki (od 1.02.1954 r. – matematyka), Janina Helmanowa – (od 1.09.1953 r. – lektor języka rosyjskiego), Romuald Zwoliński (od 1.09.1954 r. – budowa maszyn), Stanisław Tański (od 1.02.1955 r. - rysunek techniczny), Seweryn Bobiński (od 1.02.1955 r. – obrabiarki), Bogdan Brzosko (od 1.02.1955 r. - projektowanie części maszyn), Tadeusz Wangrat (od 1.02. 1955 r. - projektowanie części maszyn), Mieczysław Romuald Krzywicki (od 1.09.1955 r. - elektrotechnika), Ryszard Cylc (od 1.09. 1955 r. – technologia budowy maszyn), Bogumił Kądziołka (od 1.02.1955 r. – obróbka skrawaniem), Kazimierz Zagórski (od 1.09.1955 r. – chemia), Włodzimierz Ginko (od 1.09.1955 r. – geometria wykreślna), Konstanty Radziszewski (od 1.09.1955 r. – geometria wykreślna, Jerzy Budzyński ( od 1.02.1956 r. - maszynoznawstwo), Marian Mastalerz (od 1.10.1956 – wytrzymałość materiałów), Andrzej Zdanowicz (od 1.10.1957 r. – ekonomika i organizacja przedsiębiorstw), Wacław Jaśkiewicz od 1.10.1956 r. - metaloznawstwo, obróbka cieplna), Kazimierz Sobiesiak (od 1.09. 1958 r. – wytrzymałość materiałów), Mikołaj Waleszka (od 1.10.1960 r. – ekonomia), Stanisław Czarnecki (od 1.10.1957 r. – lektor języka niemieckiego), Romana Szczęsna (od 1957 r. – kierownik dziekanatu), Ksenia Szuba (od 1957 r. - kierownik działu spraw osobowych), Tadeusz Rosiński (od 1.09.1962 r. – geometria wykreślna, rysunek techniczny), Kazimierz Lutek (od 1.07.1963 r. – obróbka skrawaniem), Edward Śpiewla (od 1.09.1963 r. – fizyka), Danuta Hrywniak (od 1.02.1963 r. – kreślenie, fotografia, opracowania plastyczne), Alicja Jacniacka (od 1.02.1963 r. – kreślenie).

Koniec pierwszej dekady istnienia Uczelni i początek drugiej można więc uznać za ważny, wręcz przełomowy w dziejach jej rozwoju, gdyż uzyskano własny gmach (przy ulicy Dąbrowskiego 13), skompletowano podstawową kadrę dydaktyczną, administracyjną i obsługi, utworzono kilka własnych pracowni dydaktycznych i pierwszych zespołów naukowych. Ważną rolę w tych ostatnich działaniach odegrali: prof. Janusz Tymowski, prof. Ludwik Uzarowicz, prof. Eugeniusz Górski, prof. Zygmunt Pancewicz, prof. Zdzisław Grunwald, prof. Ryszard Krawczyński, prof. Zbigniew Grabowski (wszyscy z Politechniki Warszawskiej), prof. Adam Bielecki, prof. Andrzej Waksmundzki, prof. Włodzimierz Żuk (z UMCS), prof. Janusz Haman, prof. Jacek Orzechowski, doc. Andrzej Zdanowicz, (z WSR), doc. Stefan Wieluński (z AM) i wielu innych.

Dnia 10.09.1962 r. Wieczorowa Szkoła Inżynierska w Warszawie i Wieczorowa Szkoła Inżynierska w Lublinie podpisały ważne porozumienie o utworzeniu Międzyuczelnianego Studium Budownictwa. W październiku 1962 r. w WSInż. w Lublinie podjęło naukę 82 słuchaczy tegoż Studium. Inicjatywa ta miała na celu stworzenie warunków organizacyjnych dla szybkiego powołania wydziału budownictwa, kształcącego kadry techniczne w zakresie najbardziej chyba deficytowym dla Lubelszczyzny.

W roku 1963 władze Uczelni wystąpiły o zgodę na utworzenie wydziałów: Elektrycznego i Budownictwa. W konsekwencji w roku akademickim 1963/64 wyodrębniono w Wydziale Mechanicznym nowy kierunek studiów „Elektrotechnika”, zaś w roku akademickim 1964/65 powstał formalnie Wydział Elektryczny, kształcący w zakresie elektrotechniki przemysłowej. Pierwszym dziekanem Wydziału Elektrycznego został jego organizator, autor kilku podręczników z zakresu maszyn elektrycznych – Mieczysław Romuald Krzywicki, prodziekanem zaś – Leonid Kacejko, inżynier elektrotechniki, cieszący się dużym autorytetem w środowisku lubelskim i w kraju. W ramach struktury Wydziału Elektrycznego utworzono: Zespół i Pracownię Elektrotechniki, Zespół i Pracownię Miernictwa Elektrycznego, Zespół i Pracownię Maszyn i Napędów Elektrycznych, Zespół i Pracownię Automatyki i Elektroniki.

W roku 1965 decyzją Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego w WSInż. w Lublinie powołano kolejny Wydział Budownictwa Lądowego. Wydział powstał na bazie w/w Studium Budownictwa a jego dziekanem został dr inż. Stanisław Matyaszewski uznany projektant i konstruktor wielu znaczących obiektów w Warszawie i w Lublinie. W tym czasie Wydział Mechaniczny prowadził kształcenie także poza Lublinem, w punktach konsultacyjnych przy Kraśnickiej Fabryce Wyrobów Metalowych w Kraśniku oraz przy Zakładach Wytwórczych Sprzętu Instalacyjnego w Poniatowej. Oczywiście były to nadal studia wieczorowe dla pracujących. Coraz intensywniej władze Uczelni czyniły jednakże starania o możliwość kształcenia młodzieży w systemie dziennym.

Źródła:

  1. Karaś R.: "Wieczorowa Szkoła Inżynierska – 10 lat w służbie techniki 1953-1963", LDP Lublin, 1963 r.
  2. Hirsz Z. J.: "Wyższa Szkoła Inżynierska w Lublinie 1953-1973", LZS Lublin, 1973r.
  3. Bobiński S. i inni red.: "Z historii wyższej uczelni technicznej Lublina", ZP UMCS u Lublinie, 1978 r.
  4. Janowski T.: "Badania naukowe w Politechnice Lubelskiej", Życie Szkoły Wyższej, nr 10, 1979 r.
  5. Janowski T.: "Politechnika Lubelska – jej wkład do nauki, kultury i gospodarki narodowej", w: "Dzieje Lubelszczyzny", t. V, Warszawa-Łódź, 1986 r.
  6. Filipek T.: "Z dziejów przemysłu maszynowego na Lubelszczyźnie", ZP MUSI Lublin, 2001.
  7. Archiwalia Uczelni oraz bezpośrednia współpraca i kontakty z wymienionymi osobami; uczestnictwo w części opisywanych wydarzeń.